درباره ثامن الحجج (ع)
23 بازدید
نحوه تهیه : فردی
محل انتشار : روزنامه قدس، چهارشنبه 26 مرداد ماه 1384 ش
تعداد شرکت کننده : 0

حجة الاسلام والمسلمین محمدهادی یوسفی: رفع نیازهای فكری جامعه مهمترین دغدغه ثامن الحجج(ع)

جامعه در زمان امامت حضرت رضا(ع) نسبت به دوران سایر امامان معصوم(ع) با شرایط ویژه ای مواجه بود. از یك سو انقلابی علمی و فرهنگی در سراسر ممالك اسلامی ایجاد شده و از سوی دیگر جریان های انحرافی و التقاطی پا به عرصه فرهنگ اسلامی گذاشته بودند. بدیهی است اگر در چنین شرایطی اقدامات ارزشمند حضرت رضا(ع) و برخورد مناسب ایشان با قضایا نبود، جامعه كاملاً از مسیر اسلام ناب منحرف می شد.

اوضاع اجتماعی دوران امام هشتم(ع) و اقدامات آن حضرت در ساماندهی به شرایط جامعه عنوان بحثی است كه با "حجة الاسلام یوسفی غروی" استاد حوزه و دانشگاه، مطرح نمودیم و ایشان با نگاهی جامع به تحلیل و ترسیم این موضوع پرداختند:

ابتدا در مورد شرایط جامعه معاصر حضرت رضا(ع) و تفاوت آن با دوران سایر امامان معصوم (علیهم السلام) توضیح دهید.
اوایل دوران امامت حضرت رضا(ع) با اواخر حكومت هارون عباسی مصادف بود. اما بیشتر دوران امامت حضرت در زمان فرزند هارون یعنی مأمون عباسی سپری شد و طبعاً برای تشریح شرایط جامعه معاصر امام رضا(ع) باید به بررسی اقدامات مأمون بپردازیم.
مأمون عالم ترین خلیفه عباسی بود، همانطور كه در خطبه ای از امیرالمؤمنین علی(ع) روایت شده است كه "عبدا... بن عباس، فرزندش را برای اجرای سنن شرعی نزد امام آورد و از ایشان اجازه خواست تا نام علی را بر وی بگذارد و حضرت به عبدا... فرمودند:پدر پادشاهان را ببین. سپس توضیح دادند كه فرزندان این شخص در جهان اسلام به خلافت می رسند كه هفتمین نفر آن ها یعنی مأمون دانشمندترین آن ها خواهد بود." بنابراین، این ویژگی مأمون موجب شد تا نسبت به خلفای دیگر عباسی به علوم و فنون توجه بیشتری داشته باشد، مخصوصاً با توجه به این كه در دوران مأمون گروه ها و نحله های فكری انحرافی با توسل به شگردهای مختلف سعی داشتند اندیشه ها و افكار الحادی خود را به عنوان رقیبی تازه در برابر اندیشه ناب اسلامی مطرح كنند و همچنین در همین زمان فلسفه یونانی به كشورهای اسلامی راه یافت؛ مأمون افرادی را كه در ترجمه كتابهای هندی، سریانی، فارسی و به ویژه یونانی مهارت داشتند به كار گرفت تا به ترجمه آثار مختلف علمی و فرهنگی به ویژه كتابهای طبی و فلسفی بپردازند.
از سوی دیگر در عصر مأمون برخلاف دوران پدرش هارون ،كه هر كس به تأمل و بحث در مورد مسایل دینی می پرداخت جزو زندیقان به حساب می آمد و مجازات می شد ،مذاهب فكری و عقیدتی اسلامی به اوج شكوفایی خود رسیدند و مذهب معتزله كه پیرو دقت و تعقل در احادیث و مسایل دینی بود گسترش یافت. مأمون سعی كرد با انتقال حضرت رضا(ع) از مدینه به مرو، و تفویض ولایتعهدی به ایشان و همچنین دعوت از علمای اطراف و اكناف جهان، شعاع فكری جهان اسلام را به خراسان منتقل كند. البته بسیاری از نیات وی مغرضانه و به خاطر مسایل سیاسی بود، اما اقدامات او به طور ضمنی موجب رشد و شكوفایی عقلی و علمی در سطح جامعه گردید.
با این وجود، چرا معضلات اجتماعی عصر امام رضا(ع) كمتر از سایر ادوار نبود؟ مشكلات اجتماعی در تمام ادوار وجود داشته اما با توجه به سیاست حاكمان وقت كمتر یا بیشتر شده است. دوران امامت حضرت رضا(ع) همزمان با اختلافات شدید عباسیان و جنگهای 2ساله بین امین و مأمون پسران هارون الرشید برای رسیدن به خلافت بود كه این مسأله منشأ فتنه های بلاد اسلامی آن روزگار شد. از سوی دیگر قیام های متعدد شیعیان علوی و زیدی بر ضد حكومت عباسی، گوشه و كنار ممالك اسلامی را در آشوب فرو برده و در نتیجه راه های منتهی به كعبه به طور وحشتناكی خطرناك شده بود و دزدان به قتل و غارت حجاج می پرداختند. مشكلات و مفاسد شدید مالی هم كه در دوران حاكمیت هارون به دلیل خوشگذرانی های بیش از حد وی بر جامعه حاكم شده در دوران مأمون جای خود را به انحرافات زهدمنشانه داده بود، زیرا مأمون پس از انتصاب امام رضا(ع) به ولایتعهدی مجبور بود از مفاسد علنی صرف نظر كرده و خود را به افق اخلاقی امام نزدیك كند.
وی برای رسیدن به هدفش به عوام فریبی روی آورد تا جایی كه به "ابوالعطائیه" شاعر شب نشینی های هارون جنبه روحانی و معنوی بخشید. این شاعر عرب به دستور مأمون كوخی در مدخل دروازه بغداد برای خود برپا كرده و با كوزه ای آب و قرصی نان جوین زندگی می كرد تا به مردم نشان دهد كه دربار خلافت عباسی حامی چنین زهدی است و آن ها را به حكومت دلگرم كند.
در چنین شرایطی حضرت رضا(ع) برای كنترل و مقابله با مشكلات اجتماعی چه اقداماتی انجام دادند؟ در واقع پذیرش ولایتعهدی از سوی امام تنها به دلیل اجبار مأمون نبود بلكه حضرت رضا(ع) با سفر به خراسان به نبرد با جبهه كفر و الحاد شتافته و درصدد برطرف كردن و تعدیل مسایل و مشكلات اجتماعی برآمدند، زیرا امام بر خود لازم می دانستند كه به نیاز جامعه اسلامی پاسخ داده و مسؤولیت خویش یعنی امامت و رهبری مردم و هدایت جامعه به سوی اسلام راستین را به انجام برسانند. امام (ع) با برخوردهای اخلاقی خویش سعی داشتند عقاید اسلامی را با شیوه ای منطقی و استدلالی تفهیم نمایند، حتی در برخوردهای عادی با مردم مستدل صحبت می كردند و اگر حكمی شرعی از ایشان سؤال می شد جواب معمولی نمی دادند بلكه پاسخ امام(ع) همراه با دلیل و برهان بود. همانطور كه در عیون اخبارالرضا هم احادیثی از حضرت در پاسخ به سؤالات دیگران مطرح شده كه بسیار مستند و مستدل است، از جمله این كه امام (ع)در پاسخ به عده ای از افراد كه اشكالاتی را بر پذیرش ولایتعهدی ایشان وارد كرده و روش زندگی حضرت را با امام علی(ع) مقایسه می كردند، شرایط و اوضاع اجتماعی دوران حضرت علی(ع) را تشریح كرده، با توسل به آیاتی از قرآن كریم كه در مورد پادشاهی حضرت یوسف(ع) و حضرت سلیمان(ع) است، پادشاهی را منافی با امامت نمی دانستند و به مردم یادآور می شدند كه لازمه حفاظت جنبه های روحانی و معنوی انسان، ترك دنیا نیست و به این وسیله مخالفت خود را با اقدامات عوام فریبانه مأمون اعلام می كردند.
حضرت رضا(ع) همچنین با بزرگترین علما و دانشمندان آن روزگار به مباحثه پرداختند و در اثر حضور ایشان خراسان به یكی از پویاترین كانون های علوم اسلامی به خصوص شیعی تبدیل شد تا جایی كه بسیاری از وزرای ترك و مغول مایل بودند كه از این كانون پرفیض بهره ببرند و این گونه جهان اسلام از ویرانگری مهاجمان حفظ شد.
شیوه ها و راهكارهای برخورد حضرت رضا(ع) با مسایل جامعه، چه پیامی را برای متولیان و مسؤولان جامعه ما دربردارد؟
مسؤولین جامعه اسلامی باید در سیره و روش حضرت رضا(ع) تأمل كنند و در صورتی مسؤولیت سنگین حاكمیت بر مردم را بپذیرند كه این توان را در خود بیابند و در عین حال توجه داشته باشند كه افراد منحرفی در سر راهشان قرار خواهند گرفت تا از موقعیت دینی و اجتماعی آن ها سوء استفاده كنند، همانطور كه مأمون درصدد بود تا از نام حضرت رضا(ع) برای رسیدن به مقاصد شومش بهره ببرد؛ اما امام(ع) نگذاشتند مأمون به این نیت پلیدش دست پیدا كند و با ژرف نگری خاصی با توجه به شرایط و مقتضیات زمان به تدبیر امور پرداختند.

آدرس اینترنتی